Hér
Kristín Ómarsdóttir; Salka 2005
Og til þess er kannski skáldskapurinn, að brjóta niður staðlaða múra hugans, og hnika til mörkum. En líkaminn er einfaldlega það sem er – minnir okkur á tíman og tengir okkur við þennan veg frá fæðingu til dauða. Líkaminn er hér. Hann er ég. Kristín færir merkingu og mörk líkamans úr hefðbundnum og karllegum hólfum miðalda þar sem syndin og holdið hafa haldið dauðahaldi í hvort annað, - og yfir í það mögulega frelsi sem býr í innri heimi – þar sem skáldskapurinn verður til. En þó líkaminn sé hér og nú, og sé einfaldlega það sem hann er – fótleggur er fótleggur, hjarta hjarta, limur limur, að þá vísa líkamspartarnir út fyrir sig líkt og skáldsagnaheimurinn í Hér.
Þetta er sagan um þau smáatriði sem að greypast í minnið í samskiptum, samtölum, skynjun á sjálfum sér, öðrum, ástandi og umhverfi. Það geysar stríð og Billie er einkennileg 11 ára stúlka sem flækist um með hermanninum Rafael. Hugarheimur og tungumál hennar birtast lesanda ljóslifandi. Skynjun er lykilorðið og lyktin sem finnst af fólki, fötum, líkama. Lykt og líkami verða hér alls ráðandi kennsl. Þetta ósjálfráða sem ber uppi óljósar minningar. Rafael finnur Billie aleina á auðu barnabýli. Hún er í moldugum kjól, með moldug rispuð hné og með molduga fingur. Af Rafael finnur hún : “brennda rakspíralykt, tóbakslykt, moldarlykt og sólskinslykt” (27) en hermaðurinn hefur haft í nógu að snúast við að drepa fólk, moka og jarða – og frá því hann hittir Billie verður hann einnig upptekinn við að laga mat og þvo lítilli og ekki lítilli stelpu (20). “Hvar eru foreldrar þínir?” spyr Rafael Billie og hún svarar: “Ég veit það ekki. Það getur verið að þau séu dáin” (33). Billie hefur verið á litla barnaheimilinu í 3 og hálfan mánuð og í gröfunum liggja lík fólksins af þessu dvalarheimili fyrir börn, sem er í Hreindýraskógi. En sá skógur er þar sem maður vill hafa hann. Dauðinn verður jafn hversdagslegur og að fá sér kaffi og sígó, og ekkert merkilegri en slíkar hversdagslegar athafnir. Þetta framandi fyrirbæri – dauðinn, er settur í nýjan búning. Rafael er að hugsa um að hætta að reykja og hætta að drepa. Hversdagslegur búningur dauðans er að sjálfsögðu framandi, en líklegast kemst dauðinn aldrei hjá því að vera okkur framandi í sama hvaða formi sem hann birtist. Í huga Billiear rúmast heill heimur af hugmyndum. Og þar hittum við barbídúkkurnar Söru beibí, Rögnu og Guggu sem er jafnvel með snöru um hálsinn eftir sjálfsmorðstilraun. Þarna er einnig Maríus af barnabýlinu og María sem hann elskaði. Foreldrar Billiear taka stórt rými í vitund hennar, þau Soffíu og Abraham. Soffía saumaði margsinnis handlegginn á Abraham, en hann rifnaði af vegna innra stríðs og togstreitu ólíkra hluta. Það er svona að vera leikbrúða. Í huga Billie hljóma þau Soffía og Abraham og jafnvel Maríus:
Söguna vantaði stelpu einsog þig. Söguna vantaði stelpu einsog þig. Því við vorum ekki að grínast þegar við bjuggum þig til þó við værum búin að drekka tvær, þrjár rauðvínsflöskur eða fjórar eða fimm. [...] Pabbi þinn órakaður og ég ógreidd með svitalykt undir höndum. [...] Því við vorum ekki að grínast, vorum ekki að rugla eða leika okkur, sulla eða sukka þegar við bjuggum þig til. Vorum ekki að grínast, vorum ekki að grínast, vorum ekki að grínast með því að búa þig til. Fullkomin alvara, fullkomin alvara, fullkomin alvara með fæðingu þinni. (58).
Á þann hátt spilast heimur Billie fyrir okkur og endurspeglar líf hennar og annarra. Möguleikinn á ást Abrahams og Soffíu dafnaði best í huga Billiear. Og þarna er þessi lykt af því að vera til. Tveir hermenn ræða um lyktir. Og einmitt svitalyktir og táfýlu. Rafael er á því að það sé meiri svitlykt af konum en táfýla, (60) að þetta hafi með lífsvilja og jafnvel dauðaþrá að gera. Samtal hermanna í stríði fær algjörlega nýtt sjónarhorn. Hver hefur leitt hugan að fótabaði, tannburstun og hvað það sé gott að pissa eftir fótabað þegar kemur að frásögnum af hermönnum í stríði? Óhreinindi og drulla fylgja stríði og bent er á að ekki sé hægt að vinna stríð með nýþvegnar tær.
Að beina sjónarhorni að hversdagslegum hlutum og sammannlegum sem tannburstun og svitalykt eru þekkt stef í skáldskap Kristínar – og einmitt þau sem tengjast líkamanum. Óhreinindi líkamans, lyktir og þrif. Með nánum lýsingum og sínum merkingarhlaðna naíva stíl verða hversdagslegar sjálfsagðar athafnir jafn mikilvægar og ást og dauði. Og ástin er þarna líka líkt og dauðinn, eða þessi þörf sem ekki er hægt að orða. Abraham varar Billie við óskum sínum því þær gætu jú ræst. Að vera háður öðrum og hvernig húðin saknar. Og lyktin af því að vera til. Ein skemmtilegustu samskipti bókarinnar eru þegar nunnan Agnes Elísabet Karmela mætir á svæðið, þar sem holdið og andinn takast á og grunnspurningar heimspekinnar eru settar í nýjan búning. Hver getur eða má fremja sjálfsmorð? Nunnan umbreytir lífi hermannsins. Kannski kyssti hún inní hann nýjum orðum eins og Billie orðaði það. Tungumál Rafaels umbreytist, og þar með gert að tilvistarlegri staðsetningu manneskjunnar, og hann áttar sig á mikilvægi traustsins: “[...] ef maður ætlar að hætta að drepa veður maður að læra að treysta fólki” (142) segir Rafael við Billie.
Söguna vantaði stelpu eins og Billie er kyrjað, og hún er skemmtilega einkennilegur krakki með tungumál og hugarheim sem byggist á áhrifum frá öðrum. Með hennar heimsendalegu sýn verða til ný sannindi. Hún er persóna sem kalla mætti kómíska Mómó. Skáldskapurinn og vitund Billie fjallar um allt milli himins og jarðar – hugmyndafræðilegur tilbúningur tilverunnar. Hvað er ást og hvað er glæpur? Hver vill deyja? Það er þessi lykt af því að vera til og að geta treyst öðrum fyrir líkamanum sínum (151). Skáldskapurinn Hér ilmar af ósögðum sannindum.
Soffía Bjarnadóttir
http://www.ruv.is/heim/vefir/ras1/vidsja/gagnryni/store156/item74737/
